Bir dönem Kırkkilise, Bulgarların dilinde Lozengrad, Rumcada ise Saranta Ekklisies olarak anılan Kırklareli, savaşlar, işgaller ve değişen yönetimlerle dolu bir tarih yaşadı. 1912’de Bulgarların, 1920’de Yunanların işgaline uğrayan şehir, 10 Kasım 1922’de yeniden Türk yönetimine geçti. Kentin yüzyıllardır kullanılan Kırkkilise adı ise 20 Aralık 1924’te çıkarılan 537 sayılı kanunla Kırklareli olarak değiştirildi. Ancak Meclis tutanakları, Kırklareli adının kanundan önce de halk arasında kullanıldığını ortaya koyuyor.
Trakya’nın tarihî şehirlerinden Kırklareli’nin bugünkü adını nasıl aldığına ilişkin ayrıntılar, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki Türkiye Büyük Millet Meclisi görüşmeleriyle gün yüzüne çıkıyor. Antik çağlardan Osmanlı dönemine, Balkan Savaşları’ndan Millî Mücadele’ye kadar farklı devletlerin hâkimiyetinde kalan şehir, 1924 yılında yalnızca resmî adını değil, tarihindeki önemli bir dönüm noktasını da yaşadı. Şehrin adının değiştirilmesinde belirleyici rolü ise Kırklareli doğumlu hekim ve milletvekili Dr. Fuat Umay üstlendi. Umay’ın Meclis kürsüsünde yaptığı açıklama, Kırklareli adının halk arasında zaten kullanıldığını ve isim değişikliği için daha önce de başvurular yapıldığını ortaya koydu.

ADI KIRK KİLİSEYDİ AMA ŞEHİRDE ALTI KİLİSE VARDI
Kırklareli’nin geçmişte kullanılan Kırkkilise adı, şehir tarihinin en dikkat çekici ayrıntılarından biri olarak öne çıkıyor. Ancak tarihî kayıtlar, bu adın şehirde gerçekten kırk kilise bulunduğu anlamına gelmediğini gösteriyor. 1874 yılına ait kayıtlarda Kırkkilise’de 11 cami, üç mescit, altı kilise, bir havra ve 21 han bulunduğu belirtiliyor. Şehirde ayrıca iki hamam, 44 mağaza ve 721 dükkânın varlığı kaydediliyor. Bu rakamlar, Kırkkilise’nin 19. yüzyılda Müslüman, Rum, Bulgar ve Yahudi topluluklarının bir arada yaşadığı, ticari ve kültürel çeşitliliğe sahip önemli bir yerleşim merkezi olduğunu ortaya koyuyor.
Kentin adındaki kırk sayısının nereden geldiğine ilişkin ise farklı görüşler bulunuyor. Bunlardan biri, Hristiyanlık tarihinde Sivas'ın Kırk Şehitleri olarak bilinen askerlerle bağlantı kurulmasına dayanıyor. Bir başka rivayette ise Osmanlıların bölgeyi fethettiği dönemde şehit düşen kırk Türk askerinin hatırasına işaret ediliyor. Ancak tarihçiler, bu anlatıların kesin biçimde kanıtlanmış bilgiler olmadığını ve şehrin adının kökenine ilişkin farklı değerlendirmelerin bulunduğunu belirtiyor.

KIRKLARELİ’NİN TARİHİ MİLATTAN ÖNCE 6000’LERE UZANIYOR
Kırklareli’nin geçmişi, adının değiştirildiği dönemden binlerce yıl öncesine dayanıyor. Kent merkezindeki Aşağıpınar Höyüğü’nde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar, bölgede milattan önce altıncı binyılda yerleşik yaşamın bulunduğunu ortaya koyuyor. Neolitik dönemden itibaren insanların yaşadığı bölge, ilerleyen yüzyıllarda Trak topluluklarının önemli yerleşim alanlarından biri hâline geldi. Özellikle Vize, antik dönemde Bizye adıyla tanınan önemli bir merkezdi. Trak krallarıyla ilişkilendirilen yerleşim, çevresindeki tümülüsler ve arkeolojik buluntularla dikkat çekiyor. Roma ve Bizans dönemlerinde de stratejik önemini koruyan bölge, Balkanlar ile İstanbul arasındaki ulaşım güzergâhı üzerinde bulunması nedeniyle çok sayıda askerî harekâta ve yönetim değişikliğine sahne oldu.

BİZANS SARANTA EKKLESİES, BULGARLAR LOZENGRAD DEDİ
Kırklareli, Bizans döneminde Saranta Ekklisies adıyla anılıyordu. Yunancada kırk kilise anlamına gelen bu ad, Osmanlı hâkimiyetine geçilmesinin ardından Türkçeye Kırkkilise olarak çevrildi. Bulgarlar ise şehri Lozengrad adıyla tanımladı. Bağ şehri anlamını taşıyan bu ad, bölgenin bağları ve yeşil doğasıyla ilişkilendirildi. Osmanlı kaynaklarında Kırkkilise adının yanı sıra Kırkkenise biçimine de rastlanıyor. Şehrin Osmanlı yönetimine kesin olarak hangi tarihte geçtiği konusunda farklı tarihî kayıtlar bulunuyor. Kaynaklarda 1361, 1366 ve 1368-1369 yılları öne çıkıyor. Osmanlı döneminde gelişimini sürdüren kent, camileri, hamamları, çarşıları ve konaklarıyla Trakya’nın önemli merkezlerinden biri hâline geldi. Ünlü seyyah Evliya Çelebi de seyahatnamesinde Kırkkilise’yi kalesi bulunmayan, bakımlı konakları ve yeşil bahçeleriyle dikkat çeken bir şehir olarak anlattı.

1878’DE HARİTADAKİ SINIRLAR DEĞİŞTİ
Kırkkilise’nin kaderini etkileyen önemli gelişmelerden biri, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı oldu. Savaş sırasında Rus kuvvetlerinin eline geçen şehir, 3 Mart 1878’de imzalanan Ayastefanos Antlaşması kapsamında oluşturulması öngörülen Bulgaristan Prensliği sınırları içerisinde bırakıldı. Ancak aynı yıl 13 Temmuz’da imzalanan Berlin Antlaşması ile sınırlar yeniden düzenlendi ve Kırkkilise Osmanlı Devleti’nde kaldı. Bu gelişme, şehrin ilerleyen yıllarda yaşayacağı siyasi ve askerî değişimlerin de habercisi oldu.

24 EKİM 1912’DE BULGAR İŞGALİ BAŞLADI
Birinci Balkan Savaşı’nın başlamasıyla birlikte Kırkkilise, Osmanlı ve Bulgar orduları arasındaki en önemli mücadele alanlarından birine dönüştü. Ekim 1912’de Bulgar orduları Doğu Trakya’ya ilerlerken Osmanlı Şark Ordusu, Abdullah Paşa komutasında savunma hazırlıklarını yürüttü. 22 Ekim’de başlayan Kırkkilise Muharebesi, olumsuz hava şartları, yağışlar, çamurlu yollar ve Osmanlı birliklerindeki sevk ve idare sorunları nedeniyle ağır bir yenilgiyle sonuçlandı.
23 Ekim gecesi Osmanlı birliklerinin geri çekilmesinin ardından Bulgar kuvvetleri 24 Ekim 1912’de şehre girdi. Kırkkilise’nin Bulgar işgaline girmesi, Osmanlı ordusunun Lüleburgaz ve ardından Çatalca yönüne çekildiği sürecin önemli aşamalarından biri oldu. Savaş, yalnızca askerî sonuçlarıyla değil, sivil halk üzerindeki etkileriyle de bölge tarihinde derin izler bıraktı. Evlerini terk eden çok sayıda insan, güvenli bölgelere ulaşmak amacıyla Trakya yollarına düştü.

21 TEMMUZ 1913’TE YENİDEN OSMANLI YÖNETİMİNE GEÇTİ
Balkan devletleri arasında başlayan İkinci Balkan Savaşı, Osmanlı Devleti’ne Doğu Trakya’da yeniden harekete geçme imkânı sağladı. Osmanlı ordusu 21 Temmuz 1913’te Kırkkilise’yi Bulgar işgalinden kurtardı. Ardından Edirne de yeniden Osmanlı hâkimiyetine geçti. Böylece yaklaşık dokuz ay süren Bulgar işgali sona ererken şehir, yeniden Osmanlı idaresine kavuştu. Ancak bölgenin yaşadığı askerî ve siyasi çalkantılar bununla sınırlı kalmadı.

1920’DE BU KEZ YUNAN İŞGALİ YAŞANDI
Birinci Dünya Savaşı'nın Osmanlı Devleti'nin yenilgisiyle sonuçlanmasının ardından Doğu Trakya yeniden işgale uğradı. Yunan ordusu 26 Temmuz 1920’de Kırkkilise’yi işgal etti. Bu dönemde şehir, merkezi Edirne olan Yunan yönetimindeki Trakya idari teşkilatına bağlandı. Anadolu’da devam eden Millî Mücadele’nin başarıya ulaşması ve 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın imzalanmasıyla Doğu Trakya’nın Türk yönetimine devredilmesinin yolu açıldı.
10 Kasım 1922’de Kırkkilise yeniden Türk idaresine geçti. Türk bayrağının şehirde yeniden göndere çekildiği bu tarih, Kırklareli’nin resmî kurtuluş günü olarak kabul edildi ve günümüze kadar kutlanmaya devam etti.

ŞEHRİN ADI TBMM GÜNDEMİNE GELDİ
Cumhuriyet’in ilanından sonra Kırkkilise’nin adı, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde tartışma konusu oldu. 1924 yılının Aralık ayında, Kırkkilise vilayetine bağlı Mustafapaşa kazasıyla ilgili düzenleme görüşülürken Zonguldak Milletvekili Tunalı Hilmi Bey, kanun metninde geçen Kırkkilise adına itiraz etti.
Bunun üzerine söz alan Kırkkilise Milletvekili Dr. Fuat Bey, şehrin adının halk arasında zaten farklı biçimde kullanıldığını belirtti. Dr. Fuat Bey, Meclis’te yaptığı konuşmada şu ifadeleri kullandı: “Yalnız oranın ismi halk dilinde ve gayrı resmî teşkilâtta Kırklareli denmektedir.”
Bu açıklama, isim değişikliği sürecinin en dikkat çekici tarihî kayıtlarından biri oldu. Dönemin İçişleri Bakanı Recep Peker de şehrin adının değiştirilmesi konusunda daha önce başvurular yapıldığını doğruladı. Böylece Kırklareli adının yalnızca Meclis’te ortaya atılmış yeni bir isim olmadığı, halk arasında kullanıldığı ve resmîleştirilmesinin istendiği anlaşıldı.

KANUN TEKLİFİNİ DR. FUAT UMAY VERDİ
Kırkkilise doğumlu milletvekili Dr. Fuat Bey, şehrin adının Kırklareli olarak değiştirilmesi için kanun teklifi sundu. Meclis’te gerçekleştirilen görüşmelerde farklı görüşler dile getirildi. Bazı milletvekilleri, adında kilise kelimesi bulunan diğer yerleşim yerlerinin de değerlendirilmesini isterken bazıları önerilen yeni adın uygunluğunu tartıştı. 15 Aralık 1924’te yapılan görüşmelerin ardından düzenleme üzerindeki müzakereler ertelendi.
20 Aralık 1924’te ise teklif kabul edildi. 537 sayılı “Kırkkilise İsminin Kırklareli’ne Tahvili Hakkında Kanun” ile şehrin resmî adı Kırklareli oldu.
Üç maddeden oluşan kanunun ilk maddesinde şu hüküm yer aldı: “Kırkkilise ismi Kırklareli’ne tahvil edilmiştir.”
Kanun, 23 Aralık 1924’te Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal tarafından onaylandı ve 14 Ocak 1925 tarihli, 82 sayılı Resmî Ceride’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Böylece halk arasında daha önce kullanıldığı Meclis tutanaklarına geçen Kırklareli adı, devletin resmî kayıtlarına da girmiş oldu.

ŞEHRİN ADINI DEĞİŞTİREN DOKTOR, ÇOCUKLAR İÇİN DE ÇALIŞTI
Kırklareli’nin isim değişikliği sürecinde önemli rol oynayan Dr. Mehmet Fuat Umay, yalnızca bu girişimiyle değil, sosyal yardım alanındaki çalışmalarıyla da Cumhuriyet tarihine geçti. Kırkkilise’de dünyaya gelen Umay, tıp eğitiminin ardından çeşitli bölgelerde hekimlik yaptı. Millî Mücadele yıllarında siyasi faaliyetlere katılarak Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Bolu milletvekili olarak görev aldı. 30 Haziran 1921’de Ankara’da kurulan Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer aldı. Daha sonra Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu adını alacak bu kuruluş, savaşlardan etkilenen çocukların korunması ve desteklenmesi amacıyla faaliyet gösterdi. Fuat Umay, 1923 yılında Meclis’ten izin alarak Amerika Birleşik Devletleri’ne gitti. Burada yaşayan Türklerden çocukların bakım ve korunması için bağış topladı. Umay’ın girişimleri, Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin mali kaynaklarının artırılmasına ve çocuklara yönelik hizmetlerin geliştirilmesine katkı sağladı. Çocukların korunmasına yönelik yasal düzenlemeler için de çalışan Umay, 1950 yılına kadar milletvekilliğini sürdürdü. 1 Temmuz 1963’te İstanbul’da hayatını kaybetti.

KIRKLARELİ ADINDA BİNLERCE YILLIK TARİHİ TAŞIYOR
Bugün Kırklareli, yalnızca savaşlarla ve isim değişiklikleriyle değil, binlerce yıllık kültürel mirası ve doğal güzellikleriyle de öne çıkıyor. Aşağıpınar Höyüğü, Vize’nin antik yerleşimleri, Kıyıköy’ün tarihî dokusu, Demirköy’deki Dupnisa Mağarası ve İğneada Longoz Ormanları, kentin geçmişten günümüze taşıdığı zenginliğin önemli parçalarını oluşturuyor. Bir dönem Saranta Ekklisies, Kırkkilise ve Lozengrad adlarıyla anılan şehir, Osmanlı-Rus Savaşı’ndan Balkan Savaşları’na, Yunan işgalinden Millî Mücadele’ye kadar çok sayıda tarihî kırılma yaşadı. Ancak şehrin bugünkü adının belirlenmesinde en dikkat çekici ayrıntı, 1924 yılındaki Meclis görüşmelerinde ortaya çıktı. Kırklareli adı, kanunla resmiyet kazanmadan önce halkın dilinde yaşıyordu. Bir kentin binlerce yıllık tarihini, halkın belleğinde korunan bir isim ve bu ismi resmîleştiren üç maddelik bir kanun birleştirdi. Kırk şehit rivayetleri, altı kilisenin bulunduğu şehir, Balkan Savaşları, iki işgal, bir kurtuluş ve Dr. Fuat Umay’ın Meclis’teki girişimi…
Kırklareli’nin adı değişti, ancak tarihi ve hafızası yaşamaya devam etti.




